Udar mózgu - objawy, pierwsza pomoc. Działaj, ratuj życie!

Udar mózgu to stan, w którym przepływ krwi przez naczynia mózgowe zostaje nagle przerwany albo dochodzi do krwotoku. W praktyce oznacza to jedno: trzeba działać natychmiast, bo każda minuta wpływa na skalę uszkodzenia. Poniżej pokazuję, jak rozpoznać alarmowe objawy, co zrobić do przyjazdu karetki i czego nie robić, żeby nie pogorszyć sytuacji.

Dlaczego przy udarze czas jest ważniejszy niż obserwacja

Przy podejrzeniu udaru nie chodzi o to, żeby przez kilka minut „pooglądać” objawy i sprawdzić, czy same znikną. Ja zawsze zakładam najgorszy scenariusz: to może być nagłe zamknięcie tętnicy w mózgu albo krwotok, a wtedy niedotlenione komórki nerwowe zaczynają obumierać bardzo szybko. Właśnie dlatego pierwsza reakcja powinna być prosta i bez dyskusji: wezwanie pogotowia.

W praktyce największym błędem jest uspokajanie się tym, że chory „jeszcze mówi”, „jeszcze chodzi” albo „trochę mu przeszło”. Przy udarze objawy mogą być falujące, ale to nie znaczy, że problem zniknął. Czasem jest wręcz odwrotnie: na początku symptomy są niewielkie, a później narastają.

To samo dotyczy przemijających epizodów, które przypominają miniudar. Jeśli objawy ustępują, nie wolno uznać sprawy za zamkniętą. Taki epizod nadal wymaga pilnej oceny, bo może zapowiadać pełny udar w najbliższych godzinach lub dniach. Żeby nie pomylić alarmowych sygnałów z czymś mniej pilnym, trzeba umieć rozpoznać typowe objawy.

Jak rozpoznać objawy, które najczęściej zdradzają udar

Najprostszy schemat to UDAR, bliski angielskiemu FAST. Wystarczy kilka sekund i kilka pytań, żeby ocenić, czy sytuacja jest nagła. Nie szukam tu diagnostyki z podręcznika, tylko praktycznego sygnału ostrzegawczego.

Do tego dochodzą inne objawy, które też traktuję jako alarmowe: nagły silny ból głowy, zawroty głowy, problemy z chodzeniem, drętwienie jednej strony ciała, zaburzenia równowagi, senność, splątanie, trudność w połykaniu. Afazja, czyli zaburzenie mowy i rozumienia, oraz dyzartria, czyli bełkotliwa, niewyraźna mowa, są w takich sytuacjach szczególnie ważnymi sygnałami.

Jeżeli objawy pojawiły się nagle, nawet na chwilę i potem ustąpiły, nadal dzwoń po pomoc. To może być TIA, czyli przemijający atak niedokrwienny, który bywa ostrzeżeniem przed pełnym udarem. Gdy już wiesz, co powinno zaalarmować, przechodzę do tego, co zrobić zanim przyjedzie pomoc.

Co zrobić zanim przyjedzie karetka

Tu najważniejsza jest prostota. Nie trzeba wykonywać skomplikowanych czynności, tylko zrobić kilka rzeczy w dobrej kolejności.

1. Dzwoń pod 112 lub 999 od razu. Powiedz, że podejrzewasz udar, podaj dokładny adres, wiek chorego i to, kiedy po raz ostatni był widziany bez objawów.
2. Nie zostawiaj chorego samego. Nawet jeśli jest przytomny i mówi, stan może się szybko zmienić.
3. Ułóż go wygodnie. Jeśli jest przytomny i w pełni kontaktowy, niech siedzi lub leży w pozycji, w której czuje się najlepiej. Jeśli jest senny, krztusi się, wymiotuje albo ma zaburzenia połykania, bezpieczniejsza będzie pozycja boczna ustalona.
4. Obserwuj oddech. Jeśli oddech jest nieprawidłowy albo znika, traktuj to jak stan bezpośredniego zagrożenia życia i rozpocznij RKO, jeśli umiesz to zrobić.
5. Przygotuj leki i dokumenty. Zbierz listę przyjmowanych preparatów, szczególnie przeciwkrzepliwych, jeśli są pod ręką, oraz informację o chorobach współistniejących.
6. Odblokuj drogę ratownikom. Otwórz drzwi, przygotuj numer mieszkania, usuń przeszkody z korytarza i jeśli trzeba, wyślij kogoś na zewnątrz po karetkę.

Ja zawsze zapamiętuję jedną rzecz: dyspozytorowi nie wystarczy samo „źle się czuje”. Najbardziej liczą się konkrety, czyli objawy, czas początku i podstawowe informacje o chorobach. To właśnie te szczegóły pomagają ratownikom dobrać dalsze postępowanie. Właśnie dlatego równie ważne jest to, czego nie robić.

Czego nie robić, nawet jeśli wydaje się rozsądne

Przy udarze łatwo o odruchy, które wydają się pomocne, a w rzeczywistości mogą zaszkodzić. Z mojego punktu widzenia największy błąd to improwizacja.

• Nie czekaj, aż objawy same znikną.
• Nie jedź z chorym sam do szpitala i nie czekaj na „podwózkę”, jeśli sytuacja jest nagła.
• Nie podawaj jedzenia ani picia, bo zaburzenia połykania zwiększają ryzyko zachłyśnięcia.
• Nie podawaj leków przeciwbólowych, aspiryny ani preparatów „na ciśnienie” bez instrukcji dyspozytora lub ratowników.
• Nie zmuszaj chorego do chodzenia, siadania na siłę czy wstawania, jeśli ma niedowład albo zawroty głowy.
• Nie bagatelizuj epizodu tylko dlatego, że po kilku minutach jest trochę lepiej.

To szczególnie ważne, bo w domu nie da się bezpiecznie odróżnić udaru niedokrwiennego od krwotocznego. A to właśnie typ udaru decyduje o tym, jakie leczenie można wdrożyć i czego absolutnie nie wolno podać. Żeby zrozumieć, dlaczego ta ostrożność ma sens, trzeba spojrzeć na udar od strony naczyń krwionośnych.

Dlaczego to problem naczyń, a nie tylko mózgu

Udar jest chorobą układu naczyniowego, nie tylko „problemem neurologicznym”. Około 80% przypadków to udary niedokrwienne, czyli takie, w których tętnica zostaje zamknięta przez skrzeplinę albo blaszkę miażdżycową. Około 20% to udary krwotoczne, kiedy naczynie pęka i krew uszkadza tkankę mózgową. W obu wariantach końcowy efekt jest podobny: część mózgu przestaje być prawidłowo zaopatrywana w tlen.

W praktyce ryzyko rośnie tam, gdzie naczynia są już uszkodzone albo obciążone chorobami przewlekłymi. Najważniejsze czynniki to nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, palenie, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, otyłość, brak aktywności fizycznej i arytmie, zwłaszcza migotanie przedsionków. To właśnie one sprawiają, że udar nie bierze się „znikąd”, tylko często jest ostatnim ogniwem długiego procesu naczyniowego.

Ja w takich rozmowach zawsze podkreślam jedno: nie próbuj samodzielnie rozstrzygać, czy chodzi o „wylew”, zakrzep czy przejściowe niedokrwienie. To i tak ustala szpital. Twoim zadaniem jest rozpoznać zagrożenie, zabezpieczyć chorego i skrócić czas do leczenia. A gdy zespół udarowy przyjmuje pacjenta, czas wciąż pracuje przeciwko choremu.

Co dzieje się dalej w szpitalu i dlaczego czas nadal ma znaczenie

Po przyjeździe do szpitala lekarze zwykle wykonują badanie neurologiczne i pilne obrazowanie mózgu, najczęściej tomografię komputerową. To potrzebne po to, by odróżnić udar niedokrwienny od krwotocznego, bo od tej różnicy zależy leczenie. U części chorych można wdrożyć leczenie trombolityczne, czyli lek rozpuszczający skrzeplinę, ale działa ono tylko w określonym oknie czasowym, zwykle do 3-4,5 godziny od początku objawów.

W cięższych przypadkach rozważa się też zabieg wewnątrznaczyniowy, czyli trombektomię mechaniczną, gdy zatkana jest większa tętnica. Niezależnie od metody, im szybciej chory trafi do oddziału udarowego, tym większa szansa na ograniczenie niedowładu, problemów z mową i długiej rehabilitacji. NFZ podaje, że każdy zyskany kwadrans do rozpoczęcia leczenia trombolitycznego przekłada się w przybliżeniu na dodatkowy miesiąc samodzielnego życia, o 5% niższe ryzyko zgonu i około 4% większą szansę na samodzielne poruszanie się.